روزنامه نويسي از سال 1253 قمري در دورة پادشاهي محمدشاه قاجار آغاز شد. نخستين روزنامه را ميرزا صالح شيرازي كازروني با نام كاغذ اخبار چاپ و پخش نمود و از آن پس كار روزنامه نگاري در ايران آغازيد. در ميان روزنامه هاي دورة قاجار وقايع اتفاقيه نامي ارجمند دارد، چه آن كه در برهة ويژة اي چاپ و پخش شد و پديدآورنده اش ميرزا تقي خان اميركبير بود. وقايع اتفاقيه سومين روزنامة ايران بود و پس از كاغذ اخبار و روزنامة آشوري زبان (زاهر برادي باهرا) نخستين شماره اش در 5 ربيع الاول سال 1267 قمري در سومين سال پادشاهي ناصرالدين شاه در تهران چاپ و پحش شد.

وقايع اتفاقيه را يك سال اميركبير گرداند و از سال 1268 قمري پس از كشته شدن اميركبير كار گرداندن آن به صنيع الدوله ( اعتمادالسلطنه) سپرده شد و پس از 417 شماره نامش به روزنامة دولت عليّة ايران و سپس روزنامة ايران سلطاني دگرگونه گشت.

در وقايع اتفاقيه برگي به نوشتن خبرهاي ايالت ها و ولايت هاي ايران اختصاص داده شده بود و خبرهاي رسيده از سوي فرمانروايان بر هر ايالت و يا ولايتي با نام روزنامة آن ايالت يا ولايت در آن برگ چاپ مي شد.

در آن زمان بلوچستان سر به فرمان فرمانرواي گماشته شده از سوي دربار بر كرمان داشت و از آن خبرهايش را بايد در روزنامة كرمان جست. در20 شماره از 130 شمارة نخست روزنامة وقايع اتفاقيه كه از 5 ربيع الاول سال 1267 تا 21 شوال 1269 قمري چاپ و پخش شد خبرهايي دربارة رويدادهاي بلوچستان است كه در پايين آن ها را آورده ام.

با نگاهي به اين خبرها مي توان به نگاه آن روزگاران فرمانروايان كرمان به بلوچستان و مردم و رويدادهاي آن پي برد و در بررسي تاريخ سال هاي 1267 تا 1269 قمري بلوچستان از آن ها بهره جست.

1 [1]

طايفة بلوچٍ متوقّفٍ سيستان بسيار خودسري و هرزگي آغاز كرده، در دزدي و راهزني شدتّي داشتند از قراري كه اين روزها اخبار متواتر رسيد]ه است[. چنين معلوم مي شود كه يارمحمدخان ظهيرالدوله با اجازة اولياي دولت عليّه جمعيّتي از هرات بر سر آن ها فرستاده، چند قلعه از آن ها گرفته ، تنبيه و گوشمال درستي به آن ها داده است و از اين جهت آسودگي كلّي براي اهالي ولايات هم جوار آن ها حاصل خواهد گرديد.

2 [2]

در[3] اخبار خراسان كه در هفتة گذشته رسيده نوشته بودند كه شاه پسندخان كه حاكم لاش و اطراف آن بوده فوت شده و ابراهيم خان بلوچ از قلعة شيخ نور به فاتحه خواني او رفته بوده است. يارمحمدخان ظهيرالدوله كه منتظر فرصت بوده به محض استماع كه قلعة شيخ نور خاليست في الفور جمعيّتي به آن جا روانه كرده و قلعة مزبور را به تصرّف خود در آورده است و الان در تصرّف دارد و ابراهيم خان كه خبر شده ظهيرالدوله قلعة او را گرفته است از لاش و چوخدار فرار نموده است.

3 [4]

از احوالات كرمان از قراري كه در روزنامه نوشته بودند بسيار امن است و سرحدات آن جا به طوري است كه حاجي محمدكريم خان سرحددار نوشته بود كه در منزل چهل پايه چادر زده ايم و آن جا سابقا از دزدي و دست اندازي طايفة بلوچ به طوري بود كه كسي جرئت عبور نمي كرد و حال از توقّف مستحفظين در آن جا كمال امنيت از براي عابرين و مترددين حاصل است.

قلعة ايرندگان[5] را عبدالله خان صارم الدوله در پنجم ماه جمادي الاول از تصرّف محمدعلي خان بلوچ بيرون آورده و به مددخان سپرده است.

4 [6]

از قراري كه مي گويند ابراهيم خان بلوچ و برادران كريم دادخان هزاره به قندهار رفته و قشوني گرفته اند كه با ظهيرالدوله جنگ كنند و سه دفعه في مابين فريقين محاربه اتفاق افتاده لكن در هر سه مرتبه قشون قندهاري شكست خورده اند. اما كلّ اين فقره از اقوال مسموع شده و مكتوبي هنوز چيزي معلوم نيست.

5 [7]

از قراري كه نوشته اند سيف الدين خان بلوچ كه يكي از روسا و حكام طايفة بلوچ است كمر اطاعت و انقياد اين دولت عليّه را به ميان بسته و به خدمت نوّاب مويدالدوله آمده و تعهّد خدمت و نوكري نموده و نوّاب معظّم اليه نيز به او خلعت داده اند و مقضي المرام مراجعت نموده است.

6 [8]

از قراري كه در روزنامة آن جا نوشته بودند زوّاري از تجّار و رعيّت كرمان به زيارت مشهد مقدّس روانه بوده اند و خبر رسيده بود كه جمعي از طايفة ضالّة بلوچ به عزم تاخت زوّار و مترددين به آن سمت ها آمده اند. عاليجاه ميرزا شفيع به سرحدّات آن جا آدم فرستاده و نوشته بود كه قافله و زوّار چند روز توقّف نمايند تا مشخّص شود كه بلوچ ها از كدام طرف گذشته اند. حاجي بيگ نخي با تفنگچي خود در جلو زوّار بود و مشاراليه آدم به قراولخانه ها به جهت تحقيق گذشتن بلوچ از آن سمت ها فرستاده بوده، قبل از مراجعت آدم او زوّار حركت كرده و در سه فرسخي به بلوچ ها برخورده اند. حاجي بيگ با تفنگچي ها تا شش ساعت با بلوچ ها دعوا كرده و آن ها را شكست داده] و [ تا دو فرسخ تعاقب نموده و از قراري كه نوشته بودند به قدر سي نفر از بلوچ كشته گشته و نعش آن ها را خود بلوچ ها دو نفر دو نفر به هم بسته و برده اند و نُه نفر از تفنگچي ها و دو نفر از زوّار كشته شده و حاجي بيگ با جمعيّت كم كمال رشادت را به عمل آورده است و چند نفر از كشتگان نيز از اقوام و بستگان او بوده اند. در عوض اين خدمت در آن جا از امناي دولت عليّة التفات زياد به او شده.

7 [9]

از قراري كه در روزنامة كرمان نوشته شده بود بعد از آن كه نوّاب شاهزاده مويدالدوله حكمران كرمان براي تنبيه اشرار طايفة بلوچيه به سمت بم و نرماشير حركت كرده بودند اين اوقات روساي بلوچستان را به انواع خوب و خوش به خدمتگزاري و انقياد دولت قوي بنياد دعوت نموده اند و اشخاص مفصّله نيز محض اطاعت و انقياد و خدمت به دولت جاويد نهاد به خدمت نوّاب معزّي اليه آمده و نوّاب معزّي اليه دربارة هريك بذل اطاعت كرده دربارة هريك بذل التفات كرده و آن ها را مخلّع[10] نموده اند و ان شاء الله بعد از اين در زير بلند پاية اعلي حضرت پادشاهي از اهتمامات اولياي دولت عليّه آن صفحات به كلّي از تاخت و تاز و هرزگي و شرارت بلوچيه در امان و محفوظ خواهد شد

محمدتقي خان ضابط بمپور شهدوست خان سركرده بامري اعظم خان ضابط قنوج سيف الدين خان ضابط نًسكًن

رشيدخان ضابط سرحد سالار مهدي خان ضابط پشته و قنوج

8 [11]

از قراري كه نوّاب مستطاب شاهزاده مويدالدوله حكمران كرمان نوشته بودند اين اوقات خلعتي چند براي هريك از خوانين[12] سيستان به صحابت[13] حسن خان جليلوند فرستاده اند كه آن ها را به التفات اعلي حضرت همايوني اميدوار كرده، عهدنامه در منع قطّاع الطّريق بلوچيه بگيرد كه ديگر احدي از طايفة بلوچيه نتواند مصدر هرزگي و دزدي و بي حسابي شود. و هم چنين نوّاب معزّي اليه به عاليجاه حسن خان جليلوند حكم كرده اند كه با خود سيستاني ها در ترش آب و در دهنة نُهنَدان قرار قراولخانه و مسحفظ بگذارند كه بعد از اين در آن جاها نيز قراولخانه ساخته شده، معدودي چند براي محافظت و حراست طرق و شوارع در قراولخانه ها بگذارند كه دست تعرّض طايفة بلوچيه به كلّي از آن جاها كوتاه بشود .

9 [14]

ديگر نوشته بودند كه نوّاب مويدالدوله كه به سمت بلوچستان رفتند جمعيتي از سرباز و توپچي به همراه خود برده بودند. عاليجاه جعفرقلي خان سرهنگ به فوج ابواب جمعي خود و عبدالله بيگ ياور توپخانة مباركه با دو عراده توپ و ساير اهل نظام همراه بوده اند و با وصف اين جمعيّت به طوري حركت كرده اند كه حبّه[15] و ديناري به رعيّت ضرر نرسيده و سيورسات[16] و اخراجات[17] اردو را از خالصه جات[18] مصرف كرده اند. حتي هيزم و تخم مرغ را به قيمت خريده اند و كّل اهالي آن سامان از حسن سلوك نوّاب معزّي اليه كمال رضامندي دارند و خوانين و اعيان بلوچستان از قبيل رشيدخان و سيف الدين خان . سالار مهدي خان و اعظم خان و مراد خان و غيره خدمت نوّاب معزّي اليه رسيده و تعهّد خدمت نموده اند و عاليجاه علي مددخان سرحدي مخلّع و مامور شده است كه هر كس خدمتكار باشد خدمت نوّاب معزّي اليه بياورد.

10 [19]

از قراري كه در روزنامة كرمان نوشته اند نوّاب احمدميرزا ] كه [ از جانب نوّاب مستطاب شاهزاده مويدالدوله حكمران كرمان به دفع مفسدين بلوچيه مامور بود، اين اوقات به حُسن مراقبت و كوشش معزّي اليه و مزيد جلادت و اهتمام اشخاص مفصّله عاليجاه جعفرقلي خان سرهنگ سربازان خدا بنده لو، كريم خان برادر جعفرقلي خان و عبدالله بيگ ياور و عاليجاه محمدتقي خان بمي و عاليجاه محمدتقي خان كه از سركردگان نوكر كرماني است و سيدعلي خان شاه پسندخان و سالار مهدي خان ريش سفيدان و سركردگان بلوچ قلعة نًسكًن و قلعة سرباز بلوچستان را گرفته و ساكنين آن جا را دستگير ساخته اند و تفصيل آن از اين قرار است كه بعد از آن كه نوّاب احمد ميرزا، امير اولياء خان چاپني و امير احمدخان لاشاري را كه در سال گذشته از جادة خدمتگزاري بيرون رفته بودند به التفات اولياي دولت عليّه اميدوار ساخته بودند، آن ها نيز تعهّد و تقبّل خدمت كرده و نزد نوّاب معزّي اليه آمده، مورد نوازش شده بودند.

نوّاب معزّي اليه نظر به جسارت و هرزگي]يي[ كه از امير درّاخان در قلعة سرباز سر زده بودعزيمت تنبيه و تاديب او ]را[ نموده، با همراهان خود از بمپور[20] به سمت سرباز و محال تابعة آن رفته بودند.. بعد از ورود به يك فرسخي نًسكًن امير دل مراد ريش سفيد آن جا كه باطنا با امير درّاخان موافق بود ظاهرا در مقام اظهار ارادت و انقياد برآمده، به استقبال نوّاب احمدميرزا آمده بود. نوّاب معزّي اليه نيز براي ان كه خدمت و خيانت آن ها درست ظاهر و آشكار شود، عاليجاه كريم خان سلطان برادر جعفرقلي خان سرهنگ را با بيست نفر سرباز به قلعة سرباز فرستاده بود كه نگذارند از كسي خلاف قاعده و بي حسابي به رعاياي آن جا واقع شود، ولي امير دل مراد به مقتضاي خباثت باطني در مقام جسارت و هرزگي برآمده، از ميان قلعه بناي تفنگ اندازي گذاشته بود. نوّاب احمد ميرزا بعد از مشاهدة اين نوع جسارت عاليجاه كريم سلطان[21] را فرستاده به امداد. عاليجاه محمدتقي خان بمي داخل دروازه گرديده، برج بزرگ ارگ را از تصرّف آن ها انتزاع و امير دل مراد را بيست نفر ديگر دستگير كرده و قلعه از عالي ها سافل ها كرده بودند و مابقي اهل قلعه فرار بر قرار اختيار كرده بودند.

بعد از فراغ از ام