حکـومت نـاروئــی¬ها
قبیله ناروئی یکی از قبایل بزرگ و دامدار بلوچستان بوده است. ما ضمن توضیحی مختصر در باره این قبیله بشرح حال حکومت آنها میپردازیم. بلوچ¬های ناروئی ابتدا در منطقه نارو واقع در شمال غربی بلوچستان زندگی میکردند، به همین دلیل است که به آنها ناروئی میگویند. تاریخ مهاجرت ناروئی¬ها از نارو بسوی جنوب غربی و بمپور بدرستی معلوم نیست و همینفدر واضح است که در پایان قرن هیجدهم میلادی با شکست دادن ملک¬ها، حکومت مکران را بدست گرفتند.محراب¬خان را میتوان موسس این سلسله دانست که حدود یک قرن بدرازا کشید ولی پیش از او سردار سیدخان رئیس قبیله بوده است. ظهور حکومت ناروئی¬ها مترادف با ضعف حک.مت مرکزی قلات میباشد. به همین خاطر محراب¬خان رئیس طایفه بعد از بدست آوردن قاعه بمپور حکومت مستقلی تشکیل داد و شالوده بلوچستان غربی را که در دوره ملکها(ملکها با حکومت قلات در ارتباط بودند) ازهم پاشیده بود، دوباره منظم نمود.
سردارانی را که بر اثر ضعف حکومت پیشین بنحوی ادعای استقلال کرده و از پرداخت مالیات خودداری نموده بودند، تنبیه و مجدداً به اطاعت از قدرت مرکزی وادار ساخت. محراب¬خان نه تنها شورشیان داخلی را گوشمالی داد بلکه لشکرکشی¬های متعددی به کشورهمجوار(ایران) نمود. از مهمترین لشکرکشی¬های وی را میتوان حمله به کرمان و لارستان نامبرد. البته تمامی این حملات برای بدست آوردن اموال و غنائم صورت میگرفت.
در همین رابطه نقل و قول پاتینجر نماینده و فرستاده دولت انگلیس که در سال ۱۸۱۰ میلادی سفری به بلوچستان کرده است، بمنظور روشن شدن قضیه مفید واقع خواهد شد. او بهنگام ورود به بمپور از محراب¬خان حاکم آنجا میپرسد که " آیا شما و حکومت کرمان هیچگونه رابطه مستقل و یا تجارت خارجی دارید یا خیر؟  محراب خان با خنده پاسخ میدهد که رابطه !؟  نـه. از دو سال به اینطرف بطور کلی خیر و، نه اینکه امید به تجدید آن میرود.  بگونه ای که چند ماه پیش شاه محراب¬خان حاکم سب، قائم¬خان و من لشکر متحدی به لارستان(قسمت جنوبی ایران) جهت چپاول فرستادیم و خوب هم غارت شد تا حدی که آن شهر بمدت سه ماه در قبضه ما بود و . . . و پس از چندی از آن دست بردار شدیم".
ایرانیها نیز فرصت از دست نمیدادن و هرگاه موقعیتی بدست آوردند به بلوچستان هجوم برده و به قتل و غارت مردم زحمتکش بلوچ میظرداختند. یکبار در زمان پادشاهی محمدشاه قاجار به بلوچستان خمله صورت گرفت. در این لشکرکشی حبـیب¬الله معروف به امیر توپخانه بهمراهی عمال انگلیس بقصد تسخیر بلوچستان و تحکیم نفوذ دولت مرکزی فرماندهی را در دست داشت.بلوچهای غیور و دلیر تلاش کردند تا جلو پیشرفت ارتش غارتگر قاجار را به بلوچستان سد نمایند. مبارزه سخت و خونینی درگرفت و سرانجام ایرانیها که سازمان یافته و مجهز به سلاحهای پیشرفته¬تری بودند، بلوچها را شکست داده و قلعه بمپور را گشودند.
در سال ۱۸۴۹ میلادی بلوچهای بمپور، گِـه(نیکشهر) و قصرقند بمقاومت علیه ایرانیان برخاستن ولی باز هم شکست خوردند. جانشین محمدشاه یعنی ناصرالدین شاه قاجار سیاست گذشتگان خود یعنی سیاست شلاق و خون را دنبال کرد. حمله وحشیانه قاجاریها به بلوچستان بیدرنگ انسان را بیاد حمله سپاه اسپانیا در سرزمین جدیدالکشف امریکا می¬اندازد. در آنجا اسپانیائی¬ها بیرحمانه به قتل عام و غارت بومیان امریکائی پرداختند. آنها را کشتند، خانه¬های¬شان را سوزاندند و زندگی¬شان¬ را به نابودی کشاندند تا سرزمین¬شان را تصرف نمایند. البته این سیاست دولت ایران در حقیقت اجرای سیاستهای توسعه¬طلبانه انگلیس در بلوچستان بود. انگلیس¬ها میخواستند که از بندر گوادر تا بندر جاسک خط تلگراف بکشند. اما بلوچها به این امر دولت انگلیس راضی نبودند. از آنجاست که حکام ایران جهت اجرای نقشه¬های اربابش بقتل و غارت مردم بلوچ پرداختندو مبارزه بلوچها در تمام دوران قاجاریه ادامه داشته است.
ایرانی¬ها بدنبال تصرف بمپور سعی میکردند تا دامنه نفوذ خود را در بلوچستان گسترش دهند. برهمین اساس در سال ۱۸۶۹ سپاهی از ارتش قاجار بفرماندهی سرهنگ ابراهیم¬خان پیشن را بتصرف درآورد. پس از این پیروزی بسوی کیچ حرکت نمودند. در کیچ با مقاومت نیروهای محلی روبرو شدند، اما بعلت خیانت بعضی از معتبرین محل شهر بدست ایرانیها افتاد.
دولت بلوچستان شرقی برای دفع ایرانیها سپاهی بفرماندهی داروغه عطامحمد به کیچ اعزام داشت. در این میان دولت انگلیس نگران اوضاع شده و نماینده¬ای بنام هریسن از جانب جکومت هند جهت رفع منازعات بین دولتین ایران و بلوچستان میفرستد. هریسن از طریق بندرگوادر وارد بلوچستان میشود و از آنجا بهمراهی سردارفقیرمحمد بیزنجو نایب کیچ و داروغه عطامحمد فرمانده نیروهای اعزامی دولت بلوچستان به کیچ، رهسپار بمپور میگردند. از سوی دیگر نماینده انگلیس در ایران بنام گلداسمیت و میرزامعصوم¬خان نماینده حکومت ایران به بمپور میآیند. با حضور نماینده دولت هند کنفرانسی مابین نمایندگان دولت ایران و بلوچستان تشکیل میشود، لیکن هیچ نتیجه¬ای عاید نمیگردد. زیرا ایرانیان هرگز راضی نمیشوند تا دست از کیچ بردارند و نمایندگان بلوچستان در باز پس گرفتن کیچ اشغالی پای میفشارند و کوتاه نمی¬آیند. لذا هریسن بهمراهی نمایندگان دولت بلوچستان از راه سرباز تا تمپ آمده و از آنجا به گوادر میروند.
چند روز پس از ناکامی کنفرانس بمپور، ژنرال گلداسمیت سرانجام میرزا معصوم خان را متقاعد میسازد تا از کیچ دست بردارد. نامبرده بهمراهی ژنرال گلداسمیت به گوادر میرود. سردارفقیرمحمد و داروغه عطامحمد نمایندگان دولت بلوچستان نیز به گوادر رفته و قراردادی بین آنان به امضاء میرسد که به قرارداد گوادر مشهور است. در این قرارداد توافق میگردد تا ایران از کیچ عقب نشینی کند و دولت بلوچستان از نواحی تصرف شده خود واقع در بلوچستان غربی دست بردارد. در سال ۱۸۷۲ میلادی هیئتی از جانب دولت انگلیس برهبری ژنرال گلداسمیت بخاطر تعیین مرزهای بین ایران و بلوچستان اعزام میگردد. بر اثر تلاشهای استعماری انگلیس در این منطقه، خط مرزی نزدیک به مرز کنونی ترسیم میشود که در نتیجه آن تقریباً نیمی از بلوچستان یعنی بلوچستان غربی از جانب انگلیس بعنوان بلوچستان ایران برسمیت شناخته میشود.
همینطور در زمان حسین¬خان ناروئی بر اثر وصول مالیاتهای سنگین از توده¬های زحمتکش که از عهده پرداخت آن عاجز بودند، عده¬ای ازمردم زهران(این ناحیه¬دردشت بلوچستان شرقی قرار دارد) تحت رهبری هـوت اولیا برعلیه این اقدام حسین خان ناروئی سر به شورش زدند. سردار حسین خان بقصد تنبیه آنها سپاهی به زهران فرستاد. نیروی شورشی در مقابل سپاه ایستادگی نموده و با آنها به جنگ پرداخت که در نتیجه آنهوت اولیا بهمراهی ۱۸ تن از همراهانش کشته شدند و از سپاهیان سردار نیز دو نفر بقتل رسیدند.
هنگامیکه ریاست ناروئی¬ها را سیدخان ثانی عهده ¬دار بود، شخصی بنام کمال کاروانی بمنظور مبارزه با حکومت قاجاریه که در بمپور حکومت میکردند، مقادیر قابل توجهی اسلحه از طریق دریا به بلوچستان وارد نمود. حکومت انگلیس از این قضیه سخت وحشت زده شد و کوشید تا بهرشکل ممکن مانع بکار گرفتن آنها برعلیه حکومت قاجار گردد. از سیدخان در دستگیری وی درخواست مساعدت شد. سیدخان با حیله و نیرنگ او را دستگیر و تحویل دولت انگلیس داد. انگلیسها او را به انگلستان برده و بزندان انداختند.
تمامی این حوادث در زمان ناروئیها اتفاق افتادند. این سلسله از افراد زیر تشکیل میگردد:
سیدخان، محراب¬خان، محمدعلی¬خان، حسین¬خان و سیدخان.
حکومت ناروئی¬ها از هنگام روی کار آمدن حسین¬خان استقلال خود را از دست داده و باجگذارقاجاریان شد. مثلاً وقتیکه سردارسیدخان ناروئی، آخرین حاکم بلوچستان غربی در قید حیات بود، قاجاریان همه کاره بلوچستان شده بودند. سردارسیدخان آلت دست آنها بود و از خود هیچگونه قدرتی نداشت. ایرانیها هر چه دل¬شان میخواست میکردند. مالیاتهای سنگین و کمرشکن بر توده¬های مردم وضع میکردند و. . .
حکومت ناروئی¬ها در سال ۱۹۰۹ میلادی توسط بهرام¬خان بارانزهی بزیر کشیده شد. در این هنگام سردارسیدخان ناروئی درگِـه (نیکشهر) بسر میبرد و در میان قبایل بلوچ پایگاه و منزلتی نداشت. تنها امید سیدخان دولت قاجاریه بود، زیرا وی در تمام طول عمر برای آن دولت چاکری کرده بود. او با شنیدن خبر از دست رفتن پهره(ایرانشهر کنونی) نماینده¬ای پیش شاه قاجار میفرستد و خود نیز تدارک سپاهی را میبیند. اما چون پیر و سالخورده بود و همچنین غصه سقوط پهره او را سخت پریشان نموده بود، قبل از تکمیل سپاه خویش برای جنگ، بتاریخ ۱۹۱۵ میلادی در شهر گِـه درگذشت.

جبـهـه تـحـریـر بلو چـسـتـان

تاريخچه جنبشهای ملی در بلوچستان